Հրանտ Բագրատյանի չորրորդ նամակը / մաս 2
Կորուստները։ Եթե մեզ հաջողվեր կանխել արտագաղթը, ապա ՀՀ բնակչությունը 01.01.2012 պետք է կազմեր 4269.9 հազ մարդ (3205 + 949.9 + 115 )։ Այս լրացուցիչ մեկ միլիոն հարյուր հազարը լիուլի բավարար էր Ղարաբաղն ու նրան հարակից տարածքները բնակեցնելու, հիմնախնդիրը քաղաքական հարթությունից նաև հումանիտար հարթություն տեղափոխելու համար։ Սա էր մեր միակ հաղթաթուղթը։ Սրա փոխարեն հայերը ստիպված գերադասում են տեղափոխվել և ՀՆԱ-ն գեներացնել այլ երկրներում։ Սա արդեն ավելի շատ նման է մարդկանց արտահանման, քան արտագաղթի։ Հայերն իրենց ընտանեկան եկամուտները գնալով աճող չափերով վաստակում են իրենց երկրի սահմաններից դուրս։ Ստացվող տրանսֆերտներն էլ ոչ այլ ինչ են, եթե ոչ ռենտային վճար արտահանված աշխատուժի օգտագործման համար։ Եվ եթե կա իշխանություների կողմից քարոզվող "հայկական աշխարհ", ապա այն հենց սա է։ Ուրիշ առանձնահատուկ, ուշադրության արժանի "աշխարհաստեղծ" գործոն հայությունն այսօրվա վիճակով չունի։ Եվ սրա մեղքը Ձերն է ու Ռ.Քոչարյանինը։ Այդ նույն Լաչինում միայն 1994թ ծանր տնտեսական տարում բնակություն հաստատեց 22 հազ մարդ, այսօր այդ թիվը 8 հազարից ավելի չէ։ Մինչդեռ միլիոն պետք է լիներ։ Հետո էլ ով դուրներդ չի գալիս թուրք եք անվանում։ Ինքներդ դատեք, թե ո՞վ է թուրքը։
2008-2009թթ տնտեսական ճգնաժամը։ Վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ճգնաժամը ավելի խորն է եղել աշխատանքային ռեսուրսների դեֆիցիտ ունեցող երկրներում, որոնք ստիպված են դիմելու ներգաղթողներին (չնայած, առերևույթ հասարակական հնչեղություն ստացած միգրանտոֆոբիային)։ Այս երկրներն են՝ ԱՄՆ-ն, Կանադան, Ռուսաստանը, Ավստրալիան, Սաուդյան Արաբիան, ԱՄԷ-ը, Իտալիան, Եվրամիության այլ երկրներ և այլն։ Կազմակերպված ներգաղթը թույլ է տալիս բարձրացնել աշխատանքի սահմանային արդյունքը, էժանացնել միավոր արտադրանքի ինքնարժեքը և բարձրացնել հայրենական արտադրության մրցունակությունը։ Ճգնաժամը շատ ավելի թույլ հետևանքներ ունեցավ այն երկրներում, որտեղ առկա էր աշխատուժի ավելցուկ. Չինաստան, Հնդկաստան, Պակիստան, բարձր ծնելիություն ունեցող մահմեդական երկրներ և այլն։ Վերջապես, ճգնաժամն աղետալի հետևանքներ ունեցավ այն երկրներում, որտեղ առկա է աշխատուժի դեֆիցիտ (աշխատանքի շուկան դեֆիցիտային է), բայց, այնուամենայնիվ, տեղի ունի բացասական միգրացիա։ Այդպիսի երկրները քիչ են. Հայաստան, Լատվիա, Ուկրաինա։ Պատահական չէ, որ հենց այս երկրներում է առկա երկնիշ թվերով տնտեսական անկում։ Դեֆիցիտային աշխատանքային շուկայի պայմաններում արտագաղթն իջեցնում է աշխատանքի սահմանային արդյունքը և երկրի տնտեսությունը դարձնում անմրցունակ։ Պատահական չէ, որ 2002թ դոլարային գներով հաշված ՀՀ արտահանման ծավալներն անընդհատ անկում են ապրել։ 8 տարում դրանք մնացել են միևնույն մակարդակի վրա։ եղել են. 2002թ - 507.2, 2003թ - 633.7, 2004թ - 624.5, 2005թ - 775.5, 2006թ - 765.9, 2007թ - 825.2, 2008թ - 762.1, 2009թ - 499.0 և 2010թ 624.8 մլն դոլար։ Այսինքն, առկա է արտահանման բացարձակ ծավալների անկման միտում։ Բացատրություն էլ պարզ է. ի՞նչու արտահանել ապրանքներ ու ծառայություններ, եթե կարելի է գնալ (այսինքն՝ արտագաղթել) և տեղում արտադրել։
Կապը։ Այժմ փորձենք վերլուծել արտագաղթի և ՀՆԱ-ի ու արտահանման ծավալների ցուցանիշների միջև եղած կապը 2002-2010թթ։ Աղյուսակ 3-ում բերված են անհրաժեշտ
Աղյուսակ 3
Արտագաղթը, ՀՆԱ աճի տեմպերը և արտահանման ծավալները 2002-2010թթ
|
Տարեթիվ |
2002 |
2003 |
2004 |
2005 |
2006 |
2007 |
2008 |
2009 |
2010 |
|
Արտագաղթ, հազ. մարդ |
9.2 |
9.8 |
7.7 |
7.8 |
6.7 |
6.4 |
23.1 |
25 |
29.9 |
|
ՀՆԱ հավելաճը, % |
12.9 |
13.9 |
10.1 |
13.9 |
13.4 |
13.9 |
6.8 |
-14.4 |
2.6 |
|
Արտահանումը 2002թ գներով, մլն դոլար |
507.2 |
633.7 |
624.5 |
775.5 |
765.9 |
825.2 |
762.1 |
499 |
624 |
[31] 115 հազ բնակչության բնական աճի այն հավելաճն է, որ պետք է տային 889.3 հազ արտագաղթածները։
տվյալները։ Վերլուծությունը ցույց է տալիս, 2002-2010թթ արտագաղթի և ՀՆԱ հավելաճի տեմպերի միջև կապը (կորելյացիան) հավասար է -0.761-ի, իսկ արտագաղթի և արտահանման ֆիզիկական ծավալների միջև եղած կորելյացիան -0.315 է։ Առաջին դեպքում առկա է բարձր (բայց ոչ համընդհանոր) բացասական (հակադարձ) կորելյացիա քննարկվող փոփոխականների միջև։ Տնտեսագիտորեն այս կապը կարելի է բնութագրել այսպես. ՀՆԱ դրական տեմպերով աճը հարաբերականորեն նվազեցնում է արտագաղթը, սակայն նկատի ունենալով ՀՀ տնտեսության մեջ աշխատուժի արդյունավետության (աշխատանքի արտադրողականության) ցածր մակարդակը, միևնույնն է չի կասեցնում այն։ Միգրացիայի դրական հաշվեկշիռը ստացվում է սկսած 7.4% տնտեսական աճից, իսկ արտագաղթը կարելի ամբողջությամբ դադարեցնել ապահովելով ՀՆԱ տարեկան հավելաճ 15%-ի շրջանակներում։ -0.315 գործակիցը (կորելյացիան արտագաղթողների և արտահանման միջև) մեզ հուշում է այն մասին, որ արտահանմանը չմիտված տնտեսական աճը չի կարող արտագաղթի արմատական լուծման հիմք ծառայել։ Հիմա Ձեզ հասկանալի է, որ 2010թ 2.1 և 2011թ 4.6% տնտեսական աճերը (եթե դրանք նույնիսկ եղել են) ոչ մի հարց չեն լուծում։ Հիմնախնդիրը խորանում է։ Ձեր այս նախընտրական ծրագրով խոստացածը կատարելու դեպքում (եթե հանկարծ դուք նորից հաղթեք) միմիայն ծանրանալու է Հայաստանի վիճակը։
Կառուցվածքը։ Այժմ մի քանի խոսք արտագաղթի հետևանքով ՀՀ բնակչության կառուցվածքի աղավաղումների մասին։ Արտագաղթը ոչ միայն նվազեցնում է երկրի համար մեկ ռեսուրսի՝ աշխատուժի ծավալները, այլև խեղում է այդ նույն աշխատուժի կառուցվածքը։ Ի՞նչ ձևով ու տնտեսագիտական բովանդակությամբ են հադես գալիս այդ խեղումները։
1. Արտագաղթի է դիմում բնակչության, որպես կանոն, կրթված ու համեմատաբար երիտասարդ հատվածը։ Ամերիկացիներն, օրինակ, իրենց երկիրը գնահատում են 130 տրլն դոլար, որից 40-ը ազգային հարստությունն է (նյութական ակտիվներ), իսկ 90-ը մարդկանց արժեքը (1 ամերիկացին գնահատվում է 300000 դոլար)։ Մի շարք կորպորացիաներ իրենց հաշվեկշիռների մեջ ներառում են մարդկանց (անձնակազմը)։ Այսպիսով, միջազգային գներով մագիստրական կրթություն ստացած մեկ մասնագետի ծախսը 300 հազ դոլար է (կարևոր չէ, ինչքան է փաստացի կրթավճարը)։ Եթե 1991-2010թթ արտագաղթած 1100 հազ մարդուց 500-ը ունեցել է բարձրագույն կրթություն, ապա Հայաստանի 150 մլրդ դոլարով սուբսիդավորել է այն երկրներին, ուր մեկնել են մեր հայրենակիցները։ Այսքանից հետո ոմանք դժգոհություն են հայտնում հայ միգրանտներից։
2. Արտագաղթում է ձեռնարկչատիրական եռանդ ունեցող հատվածը։ Հայտնի է, որ լավագույն դեպքում Արևմուտքում ձեռնարկչատիրական եռանդ է դրսևորում բնակչության 40 տոկոսը։ Մեր հաշվարկներով Հայաստանում այդ թիվը կազմում է 7 տոկոս (առանց գյուղացիական տնտեսությունների, որոնք արտադրող միավորներ են, բայց ձեռնարկչատիրության կրողներ չեն)։ Գնահատականները ցույց են տալիս, որ արտագաղթին դիմած մարդկանց մեջ ձեռնարկչատիրական եռանդը 30% է։
3. Արտագաղթի հետևանքով խեղվում է բնակչության սեռական կառուցվածքը։ Իջնում է տղամարդկանց կշիռը, ավելանում կանանց կշիռը։ Արդյունքում իջնում է ամուսնությունների թիվը, նվազում է մնացած (չարտագաղթած) բնակչության բնական աճը։
4. Արտագաղթի հետևանքով խեղվում է բնակչության կառուցվածքը. իջնում է երիտասարդների թիվն ու տեսակարար կշիռը, ավելանում թոշակառուների ու հաշմանդամների տեսակարար կշիռը։
Բնակչության թվաքանակի ստուգումը տնտեսապես ակտիվ բնակչության թվաքանակով։
Մինչև այս պահը մենք բնակչության թվաքանակի բացարձակ մեծությունը քննարկել ենք գործող վիճակագրության թվերի վրա հենվելով։ Ենթադրել ենք, որ դրանք դիտավորյալ խեղաթյուրված չեն։ Արդյունքում ստացանք, որ ՀՀ բնակչությունը լավագույն դեպքում 2756.5 հազ մարդ է և պաշտոնական թվից տարբերվում է 517.8 հազ մարդով։ Այսինքն, հենց պաշտոնական թվերով իրականում իշխանությունները խորամանկում են ավելի քան կես միլիոնով։ Այնուամենայնիվ, որոշ այլ վերլուծություններ թույլ են տալիս մեզ եզրակացնելու, որ նույնիսկ այդ պաշտոնական թվերը հեռու են (կարող են հեռու լինել)
Աղյուսակ 4
Մշտական բնակչության (ՄԲ) և տնտեսապես ակտիվ բնակչության (ՏԱԲ) հարաբերակցությունը ՀՀ-ում 1995-2010թթ. և ցուցանիշի համեմատությունը Ուկրաինայի և ՌԴ համանման ցուցանիշների հետ Հայաստան[1] Ռուսաստան[2] Ուկրաինա[3] ՄԲ, հազ մարդ ՏԱԲ, հազ մարդ ՏԱԲ/ՄԲ, % ՄԲ, մլն մարդ ՏԱԲ, մլն մարդ ՏԱԲ/ՄԲ, % ՄԲ ՏԱԲ ՏԱԲ/ՄԲ, % 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 3260.3 3248.8 3246.0 3238.2 3232.1 3226.9 3213.0 3212.9 3210.3 3212.2 3215.8 3219.2 3222.9 3230.1 3238.0 3249.5 3262.6 1581.9 1583.5 1538.3 1476.4 1462.4 1447.2 1411.7 1240.1 1236.4 1196.5 1195.8 1181.3 1184.3 1192.5 1170.8 1186.8 1182.2 49.0 49.0 47.0 46.0 45.0 45.0 44.0 39.0 39.0 37.0 37.0 37.0 37.0 37.0 36.0 37.0 36.2 148.3 148.3 148.0 147.8 147.5 146.9 146.3 145.2 145.0 144.2 143.5 142.8 142.2 142.0 141.9 141.9 142.9 - - - - - 72.8 71.5 72.4 72.4 72.9 73.4 74.2 75.2 75.8 75.7 75.4 76.1 - - - - - 50 49 50 50 51 51 52 53 53 53 53 53.3 51.7 51.3 50.8 50.4 49.9 49.4 48.9 48.5 48.0 47.6 47.3 46.9 46.6 46.4 46.1 46.0 45.8 22.8 22.4 22.3 22.2 22.2 22.3 22.2 22.3 22.4 22.2 22.1 22.1 46 46 46 46.3 47 47 47 48 48 48 48 48.3
[33] Տվյալները ըստ. Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք, 2011, ՀՀ ԱՎԾ, Երևան 2011, էջ 26, 54, http://www.armstat.am/file/article/sv_12_11a_141.pdf։
[34] http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/demo11.htm; http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/trud/trud1.xls; http://www.gks.ru/dbscripts/Cbsd/DBInet.cgi;
[35] http://www.ukrstat.gov.ua/
իրականությունից։ Ասվածի լավագույն ապացույցն է տնտեսապես ակտիվ բնակչության (ՏԱԲ) տեսակարար կշռի կտրուկ իջեցումը մշտական բնակչության (ՄԲ) մեջ։ Ինչպես հայտնի է, ՏԱԲ-ը աշխատանքային ռեսուրսների այն հատվածն է, որը ներկայացնում է աշխատանքային շուկան (անկախ այն բանից, նրանք աշխատում են, թե՝ ոչ)։ Աշխատանքային ռեսուրսներից ՏԱԲ-ի մեջ չեն մտնում սովորողներն ու ուսանողները,տնային տնտեսություն վարողները, խնամողները, աշխատանք չփնտրող անձինք։ Բնակչության թվից ՏԱԲ-ի մեջ չեն մտնում թոշակառուները, անդամալույծները, հիվանդները, խելապակասները, մտավոր թերություն ունեցողները (դեբիլները) և այլն։ Աղյուսակ 4-ում բերված է ՄԲ և ՏԱԲ-ի հարաբերությունը ՀՀ-ում 1995-2011թթ։ Մեր երկրում ստեղծվել է առանձնահատուկ (աշխարհի մասշտաբով) իրավիճակ։ ՏԱԲ-ը կազմում է ՄԲ-Ի 36.2 տոկոսը։ Այդպիսի ցածր ցուցանիշ ունի, օրինակ, Սոմալին, Ջիբութին, Պակիստանը կամ Սուդանը, ուր բնակչության բնական աճը անցնում է տարեկան 2 տոկոսից ավելի քան 3 տասնամյակ շարունակաբար։ Հայաստանը, որտեղ բնակչության սեռա-տարիքային կառուցվածքը նման է ՌԴ-անը կամ Ուկրաինային, ինչպես տեսնում ենք, ունի վերջիններիցս անբնականորեն տարբերվող ՏԱԲ տեսակարար կշիռ։ Եթե, օրինակ Ռուսաստանի ՏԱԲ-ի ցուցանիշը (53.3%) կիրառում ենք Հայաստանի նկատմամբ, ապա ՀՀ բնակչությունը պետք է կազմեր՝ 1182.2/0.533 = 2218 հազ մարդ։ Եթե վերցնում ենք Ուկրաինայի ՏԱԲ-ի ցուցանիշը (45.8%), ապա ՀՀ բնակչության առավելագուչն թվաքանակը պետք է կազմի 1182.2/0.458 = 2581.2 հազ մարդ։ Դուք հասկանում եք սա ի՞նչ է նշանակում։ Վերը բերված 2756.5 թվից առաջինը տարբերվում է 538.5 հազ մարդով, իսկ երկրորդից՝ 175.3 հազ մարդով։ Այսինքն, հնարավոր է, մեր երկրում կա շուրջ 0.2-0.5 մլն հիվանդ, անդամալույծ, խելապակաս ու դեբիլ։ Այսինքն, չի բացառվում, որ պաշտոնական վիճակագրությունը թաքցնում է մինչև 1056.3 հազ մարդու բացակայությունը երկրից։ Ու՞ր ենք հասել։ Ե՞րբ է վերջանալու այս մղձավանջը։ Ե՞րբ։
Հրանտ Բագրատյան
20.04.2012
